FLIBFEST 001
#FLIBFEST002
#FLIBSOUND002 #FLIBSIDE002 #FLIBFOLKS002
ทีมงานฟลิบเดินทางไปถึงอำเภอสุวรรณภูมิ หนึ่งในอำเภอที่ใหญ่และเก่าแก่ที่สุดของจังหวัดร้อยเอ็ด มาด้วยกันคือพี่ตั๊ก คนท้องถิ่นผู้เติบโตมาในพื้นที่และรู้ดีว่าวัดไหนต้องเข้าไปและผู้ใหญ่คนไหนต้องทักทาย วัดกลางตั้งอยู่กลางชุมชนสมชื่อ ที่นี่เป็นเหมือนจุดดึงดูดที่ทุกสิ่งอย่างในเทศกาลบุญผะเหวดโคจรรอบ ๆ บุญผะเหวดที่เราไปไม่ใช่งานใหญ่ประจำจังหวัดแบบในอำเภอเมือง ไม่ใช่งานที่มีผู้ใหญ่มาเปิดงานหรือมีโดรนแสงสีเสียง แต่คืองานระดับหมู่บ้านที่จัดตามปฏิทินจันทรคติ ที่มีวัดเป็นศูนย์กลาง และผู้เล่นหลักคือผู้คนของสุวรรณภูมิ
จากที่เราคุยกับพี่ตั๊ก ประวัติศาสตร์ของเทศกาลบุญผะเหวดนั้นยุ่งเหยิง อีสานทั้งภูมิภาคนั้นฉลองเทศกาลทั้งหมดร่วมกัน ทุกวันนี้ก็ยังเป็นเช่นนั้น แต่หลังจากนโยบายรัฐบาลเมื่อที่ต้องการให้แต่ละจังหวัดมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ทุกจังหวัดจำต้องมี “เทศกาลประจำจังหวัด” ของตัวเอง และร้อยเอ็ดเลือกเอาบุญผะเหวดนี้เองเป็นเทศกาลนั้น แม้ว่าเทศกาลนี้จะจัดอยู่ในหลากหลายจังหวัดในภูมิภาคเช่นเดิม แต่การมีป้ายว่านี่คือเทศกาลของจังหวัดนี้ย่อมเปลี่ยนความรู้สึกของประเพณีไป
ในปฏิทินฮีตสิบสอง ปฏิทินเทศกาลที่อยู่กับคนอีสานมาเนิ่นนาน บุญผะเหวดอยู่ที่เดือน 4 ซึ่งมักจะตรงกับราว ๆ เดือนมีนาคมหลังการเกี่ยวข้าว ช่วงที่ชาวบ้านมีทั้งเวลาและข้าวของจะให้กันและกัน ปีนี้คือช่วงวันที่ 2-4 มีนาคม
ในค่ำแรก วัดกลางยังสงบ แต่เราต่างรู้สึกได้ถึงบรรยา-กาศของการเฝ้ารอ ไฟนีออนรูปทรงน่ารักต่าง ๆ พันเกี่ยวรอบวัดและเวทีหมอลำว่างรอการแสดงในคืนถัดไป ไม่ไกลนักเป็นพื้นที่สำหรับการนั่งสมาธิ ภาพดังกล่าวเป็นเหมือนภาพเปรียบเทียบกับสิ่งที่กำลังจะเกิดขึ้นในอีกไม่นาน
คืนนั้นเป็นวันเทศน์ที่มีการอัญเชิญพระอุปคุตมมาเพื่อทำให้การจัดเทศกาลในคืนต่อ ๆ ไปราบรื่น ไม่มีมารมาผจญ คนที่เข้ามาฟังเทศน์ในคืนนั้นส่วนมากเป็นผู้สูงวัย
เกือบทุกคนมีพระพุทธรูปประจำตัวใส่ตะกร้าใบน้อยมา คืนนั้นเราแทบไม่เห็นเด็ก ๆ และเราคาดว่าคงจะสงบเช่นนี้ตลอดคืน
แต่เมื่อพระเริ่มเทศน์ ปรากฏว่าเสียงเทศน์กลับมีท่วงทำนอง
วันถัดมาเป็นวันแห่ผะเหวด ผู้เฒ่าผู้แก่ใช้เวลาช่วงเช้าในการเปลี่ยนพื้นที่วัดบางส่วนเป็นป่าหิมพานต์ ประดับด้วยพวงมาลัยดอกจิก ดอกไม้ย้อมมือสีสด นักแกะสลัก ผลไม้ห้อยต่องแต่งคู่กับโมบายทำจากของใช้ในบ้าน เหมือนกับทุก ๆ เทศกาลในอีสาน แต่ละหมู่บ้านจะจัดงานไม่พร้อมกัน เราได้มีโอกาสไปที่วัดอื่น ๆ ก่อนวัดกลางแล้วพบว่าแต่ละที่ก็ประดับป่าหิมพานแตกต่างกันออกไป บ้างก็ใช้ร่ม บางที่ก็ใช้ตะกร้าน้อยที่เราเห็นคนใช้ใส่ขนมจีนกันมาแต่ไหนแต่ไร ตุ่มใส่น้ำใหญ่นำเสนอบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์วางข้าง ๆ อาสนะ โถงน้อย ๆ นั้นกลายเป็นดังโรงละครที่รอการเทศน์เรื่องราวของพระเวสสันดร
ขบวนแห่เริ่มราว ๆ ห้าโมงเย็น ขบวนเคลื่อนไปพร้อมเสียงดนตรีและการร้องรำ มีบรรยากาศสองแบบอยู่ในขบวนเดียวกัน ข้างหน้ามีการแห่ผ้าเผวดไปพร้อมดนตรีบอกเล่าตำนานเก่าแก่ พร้อมนางรำในชุดผ้าไหม ส่วนท้ายขบวนเป็นพื้นที่ของเหล่าวงกลองยาวและชาวบ้านที่ร้องรำกันอย่างสนุกสนาน ไม่บอกก็รู้ว่าคนรุ่นไหนอยู่กันตรงไหน
ที่ท้ายขบวน เป็นครั้งแรกที่เราเห็นคนหนุ่มสาวมีส่วนร่วมกับงานอย่างจริงจัง เวลาพูดเรื่องแบบนี้เรามักนึกภาพว่าส่วนที่เนิบนาบคือพาร์ตประเพณี และส่วนที่สนุกสนานบันเทิง คือพาร์ตใหม่ที่เพิ่งถูกเพิ่มเข้ามาในงาน แต่ในกรณีนี้ ไม่ง่ายเช่นนั้น
พาร์ต “บันเทิง” เองก็เป็น “ประเพณี” พอ ๆ กันกับพาร์ตพิธีการ และในสายตาหลาย ๆ คนเป็นยิ่งกว่าด้วยซ้ำ
เมื่อตะวันลับฟ้า เวทีหมอลำเริ่มแผดเสียง พิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์และเทศกาลสุขสันต์อยู่ข้างกันโดยไม่แปลกแยก ในรั้ววัดเดียวกัน เมื่อเราถามพี่ตั๊ก เธอบอกกับเราว่านี่คือการเฉลิมฉลองหลังเกี่ยวข้าว และสมัยก่อนทุกอย่างเกิดขึ้นพร้อมกันทั้งสิ้น ฟังเทศน์ ฟังเพลง เต้น ทำบุญไปด้วย
คืนนั้น ทุกคนอยู่ที่วัดกลาง หนุ่มสาวอยู่ที่เวทีหมอลำ ผู้ใหญ่ก็นั่งฟังเทศน์กันไป เมื่อได้ดูทั้งคู่พร้อมกัน แม้จะดูวุ่นวายไปหมด ทั้งสองอารมณ์ก็อยู่ร่วมกันอย่างกลมเกลียว และสิ่งที่เชื่อมทั้งคู่เอาไว้คือเสียงดนตรี ทุกกิจกรรมมีกลุ่มมีก้อนของตัวเอง ทั้งเสียงเทศน์ การแห่ การเต้นรำที่ล่วงเลยไปเกินเที่ยงคืน ราวกับว่าทุกย่างก้าวชีวิตของวัฒนธรรมอีสานนั้นมีเพลงประกอบ นี่เองอาจเป็นเหตุให้เทศกาลนี้คงกระพัน เพราะดนตรีเชื่อมคนทุกรุ่นเข้าด้วยกันโดยไม่ต้องมีคำแปลใด ๆ ไม่มีใครเด็กเกินไปที่จะเข้าใจการเทศน์ หรือโตเกินไปที่จะเต้นไปกับกลองยาว
คืนสุดท้ายคือแห่กัณฑ์หลอน คนในหมู่บ้านจะแห่ต้นเงินต้นทองจากบ้านตัวเองไปถึงวัด โดยพวกเขาจะเต้นไปกับคณะกลองยาวทีละบ้านละบ้านตลอดวันตลอดคืนจนกว่าจะครบ เขาว่ากันว่าบางปีแห่กันอย่างนี้จนเช้าของอีกวัน เมื่อถึงวัดก็เดินเข้าไป พระรูปไหนเทศน์อยู่ ก็ถวายรูปนั้นแบบไม่มีปี่มีขลุ่ย ทุกอย่างคาดเดาไม่ได้และกลายเป็นช่วงที่สนุกสนานที่สุดของเทศกาล
ที่บุญผะเหวด เราเห็นสิ่งที่เราไม่ได้คิดว่าจะได้เห็น นั่นคือวิถีชีวิตที่ยังเชื่อมโยงอยู่กับท่วงทำนองของฤดูกาล เทศกาลซึ่งไม่ขออะไรมาก ขอแค่มา แบ่งปันของเท่าที่พอมี แล้วเคลื่อนขยับไปเมื่อดนตรีบอกให้ขยับกาย
ดนตรีไม่มีคำว่ารุ่น และนี่เองที่ทำให้คนรุ่นต่อ ๆ ไปยังไม่ทิ้งเทศกาลนี้ไปไหน
Our team arrived in Suwannaphum, Roi Et's largest and oldest district, with P'Tak, a local who grew up here and knows which temple to enter and which elder to greet. Wat Klang sits at the center of the community like a gravitational point around which everything moves during Boon Pha Wet festival. The one we attended wasn't the annual Roi Et Provincial Boon Pha Wet - not the one with the governor and the drone light shows. This was the village-level ceremony, set by the lunar calendar, run by the temple, belonging entirely to the people of Suwannaphum.
According to P’Tak, the history of this festival is messy. Originally, Isan shares most of their festivals, including Boon Pha Wet. But after a certain government policy implemented in the year 2000, there was a mandate for every province to have their own unique provincial festivals and cultures. And in Roi Et’s case, they picked Boon Pha Wet as theirs. Sure, there are various places that still celebrate this originally region wide festival, but having it known officially as THE festival of Roi Et shakes up the order of things. P’Tak also hinted that the adherence to the strict idea of central Buddhism also creeps up inside the “main festival” too.
Within the Heet Sip Song (ฮีตสิบสอง), the twelve-month ceremonial calendar that has governed Isan life since ancient times, Boon Pha Wet occupies the fourth month — typically falling in March, after the rice harvest, when people have both time and something to give. This year it ran from the 2nd to the 4th.
It was the sutta-recitation night or Wan Hom Boon, the community conducts the procession to invite Phra Upakhut (พระอุปคุต), a mythical monk who dwells in the ocean, ceremonially summoned to protect the festival from Phaya Mara (the devil). Most of the attendees were the district’s elders. People brought their household Buddha statues from home in a little basket. We didn't see many younger faces, and we expected the night to be solemn.
Then the monks began to chant and it had a groove.
Thet lae (เทศน์แหล่) is the Isan style of sermon-singing, melodic and rhythmic enough that listening felt less like obligation and more like being inside a song. Mysteriously fun. We later learned it is distinctly Isan — a monk performing sacred text in a style that scholars trace as a direct ancestor of luk thung and mor lam. The elders told us the monks had to be able to entertain, or else no one would come. That single observation reframed the entire festival for us.
The evidence kept showing itself.
The next day is Wan Haeh Pha Wet, roughly translated to Pha Wet Parade day. Elderly hands had spent the morning transforming the temple hall into the sacred Himaphan Forest decorated with garlands of dok chik flowers, handmade blossoms dyed in vivid colors, carved birds and fruits suspended from the rafters and mobile made with household items.
We went around to various temples in the area, some of them used umbrellas, the others used little baskets that we’ve been using for fermented rice noodles since forever. Two large water jars representing sacred ponds set around the preaching throne. The hall had become a theatre, prepared and waiting.
The procession began around five in the afternoon. They moved through the city with music and dancing, and there were two distinct moods running through the procession. The front of the parade was stately with official dances and songs, while the back end was dominated by the Klong Yao troupe’s thumping beats. You can guess what demographic was where.
At the back end of the procession, was the first time we saw young people really participating at the festival. When we talk about these things, we usually say that the stately and tame part is the traditional one, and the loud and fun part is the new addition, but in this region of Isan, nothing is that simple.
“Isan’s dance is not one we can practice, it is a reaction of what you see and hear, not even that, sometimes it is the reaction of the voice and noise in our head.” A quote from P’Tak on her perspective on what is “traditional” in Isan.
The “fun” part is arguably as much of a traditional thing as much as the stately part, even more so in many perspectives.
By nightfall, the mor lam stage filled with sound. The sacred and the festive sat beside each other without contradiction — and apparently they always have. When we asked P'Tak about it later, she didn't hesitate. "It's a celebration. After the harvest, it's time to enjoy. Back in the old days you did it all at once — you listened to the sermon, enjoyed the music, danced and made merit while you were at it. That's just how we are."
That night, everyone was at Wat Klang. Younger people crowded the mor lam stage; older ones settled in for the sermon. What struck me, watching both at once, was how chaotic it all looked from the outside — and how completely it held together. The thread running through all of it was music. The chanting, the procession, the dancing that spilled past midnight: each had its own crowd. But to an outsider's eye, it is as if Isan people simply cannot move through any moment of communal life without a soundtrack and we love it. Perhaps that is why it works across every generation. Music needs no translation. You don't have to be old enough to understand the sermon or young enough to follow the dance.
The final day belonged to Kan Lon, when a group of villagers paraded through the streets from their home to temple grounds, banknotes clipped onto skewers, fanned out from a silver bowl. Every household had to dance their way through the streets at the head of the procession, a klong yao troupe beating behind them. One family at a time, the procession wound its way to the temple — and then another came, and another. By the time the last offering was presented, it was well past midnight. Some years, I was told, it runs until dawn.
No appointment, no designated monk, they danced their ways to the temple and presented their offering to whoever happened to be preaching.It was, unexpectedly, one of the most joyful things we saw in the festival.
Boon Pha Wet brought us closer to something we hadn't expected to find — a way of life still tethered to the land and rhythm of seasons. The festival asks nothing elaborate of its participants, just show up, share what you have, and move when the music moves you. The music, it turns out, had not skipped a generation. It had simply given the next one a reason to stay.
#FLIBSIDE002
#FLIBFOLKS002